Rally là gì mà hãng nào cũng muốn gắn lên xe? Ngược về Paris–Dakar mới thấy chất rally thật nằm ở 3 chữ: NHẸ – BỀN – TỰ TÌM ĐƯỜNG 🔥

Rally rốt cuộc là cái gì mà hãng nào ra xe mới cũng muốn dán chữ đó lên yếm?

Đi một vòng EICMA 2026 là thấy liền, từ chiếc Kove 125 Rally cho tới Ducati DesertX Rally máy V2 890cc, đâu đâu cũng có chữ Rally. Hôm viết về Kawasaki KLX300 XPL, mình có buông một câu: cả thế giới đang phát cuồng vì chữ Rally, mà “nhẹ” mới là gốc của sự bền bỉ và tinh thần khám phá. Nói vậy thì phải chứng minh cho AE thấy. Chữ Rally đó từ đâu ra, một chiếc xe rally thật khác chiếc ADV dán tem Rally ở chỗ nào, và dân mình chạy Tây Bắc, Tây Nguyên có cần tới một chiếc rally thật hay không?

Câu chuyện bắt đầu từ một anh chàng người Pháp bị lạc giữa sa mạc gần 50 năm trước. Mình kể từ đầu nha AE:

Mọi chuyện bắt đầu từ một lần lạc giữa sa mạc

Năm 1977, Thierry Sabine chạy xe máy trong giải Abidjan–Nice thì lạc đường giữa sa mạc Libya. Được cứu ra gần như vào phút chót, vậy mà về tới Pháp ổng không sợ, ổng mê. Mê luôn cái khoảng trời mênh mông đó, rồi tự vẽ ra một cung đường từ châu Âu xuống Alger, băng qua Agadez và về đích ở Dakar. Ổng gắn cho nó một câu mà tới giờ dân rally vẫn thuộc: “Thử thách cho người ra đi, giấc mơ cho người ở lại.”

Ngày 26/12/1978, 182 chiếc xe xuất phát ở quảng trường Trocadéro, Paris, gồm 80 ô tô, 90 xe máy và 12 xe tải, đi khoảng 10.000 km qua Algeria, Niger, Mali, Thượng Volta (Burkina Faso bây giờ) rồi tới Senegal. Ngày 14/1/1979, chỉ 74 chiếc về được hồ Lac Rose ở Dakar. Người thắng xe máy đầu tiên là Cyril Neveu trên chiếc Yamaha XT500. Lúc đó ảnh mới 21 tuổi, sau này kể lại rằng mình cũng như mọi người, một tay lính mới cưỡi con 500 XT, đến bộ túi da treo xe cũng không có. Năm đầu đó không có xe nhà máy nào, xe máy, ô tô, xe tải chạy chung một bảng xếp hạng. Rally sinh ra từ dân chơi, chứ không phải từ phòng thí nghiệm của hãng.

Thierry Sabine tại cảng Alger tháng 1/1986, giữa các xe tham dự Paris–Alger–Dakar
Thierry Sabine ở cảng Alger ngày 4/1/1986, ít ngày trước khi ông mất trong tai nạn trực thăng giữa giải. Ảnh: Yelles C.M.A., Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

Nói rõ chữ cho AE khỏi lẫn. Rally ô tô kiểu WRC chạy đường đóng, chặng ngắn, đội đua được chạy thử trước để ghi chú từng khúc cua. Enduro thì đường đã cắm cờ sẵn, chạy vòng và tính giờ theo trạm. Còn cái dân mình gọi tắt là “rally” trên xe máy thật ra là rally-raid: đua nhiều ngày, mỗi ngày mấy trăm cây số, không ai cắm cờ, chỉ có cuốn roadbook ban tổ chức đưa để tự tìm đường. Chữ Rally trên xe phố bây giờ là lấy từ nhánh này.

Tinh thần rally là tự tìm đường và tự lo cho mình

Đua rally-raid không phải ai nhanh nhất là thắng, mà là ai đi đúng đường nhanh nhất mà xe với người còn nguyên. Mấy năm gần đây Dakar càng siết chuyện này. Từ 2021, roadbook chỉ được phát ngay trước giờ xuất phát mỗi chặng, đội đua hết cửa ngồi nghiên cứu trước. Từ 2022 có thêm các điểm kiểm tra bằng GPS dọc đường, bỏ sót một điểm là bị phạt 2 phút. Sang 2023, nhiều chặng còn chia hai lộ trình A, B phát ngẫu nhiên, nên bám đuôi xe trước chưa chắc là đúng đường của mình.

Rồi tới chặng marathon, hai ngày liền không có đội kỹ thuật, tối ngủ ở bivouac riêng, xe hư gì thì tự sửa hoặc nhờ chính tay đua khác. Luật FIM còn niêm phong máy xe RallyGP, đụng tới phần dưới máy là tính như thay máy và bị phạt. Tức là cái máy phải bền ngay từ thiết kế, chứ đâu phải đêm nào cũng bổ ra làm lại.

Còn muốn thấy tinh thần rally nguyên chất nhất thì coi nhóm Original by Motul, ngày xưa gọi là Malle Moto. Tay đua chạy không có đội hỗ trợ, ban tổ chức chỉ chở giùm một cái thùng 80 lít đựng đồ nghề, phụ tùng, kèm một bộ bánh, bốn cặp lốp, cái lều với cái túi đồ. Tối về bivouac thì tự thay lốp, tự sửa xe trong khu riêng. Dakar 2026 chỉ nhận 35 người đầu tiên đăng ký nhóm này. Cả ngày đua mấy trăm cây số, tối về còn ngồi bổ xe dưới cái đèn đội đầu, vậy mới gọi là dân chơi thứ thiệt.

Nên AE thấy đó, rally là chuyện bền bỉ. Xe nhẹ thì té dựng nổi, sa cát kéo nổi, cả ngày lái không đuối. Máy móc bền thì về tới đích mà không phải bổ ra. Cái nhẹ với cái bền đi chung với nhau, thiếu một cái là bỏ cuộc giữa đường.

Một chiếc xe rally thật thì trên đó có những gì?

Nhìn vô buồng lái là biết liền. Ngày xưa roadbook là một cuộn giấy dài, mỗi ô ghi số km, hình mũi tên chỉ hướng và ký hiệu nguy hiểm, cuộn tới đâu đọc tới đó. Từ Dakar 2023, roadbook giấy được thay bằng roadbook điện tử cho mọi hạng, chạy trên máy tính bảng. Roadbook với đồng hồ đo quãng đường đều nằm trên một cái tháp điều hướng gắn cứng vào khung, ôm luôn kính chắn gió với đèn. Từ 2021, xe nhóm RallyGP phải xài kính chắn gió loại bung ra khi va chạm, tháp thì được khuyên bọc mút, vì té ở tốc độ cao là người đập thẳng vô đó.

Một trang roadbook giấy kiểu cổ điển với các ô ghi số km, mũi tên chỉ hướng và ghi chú
Một trang roadbook giấy kiểu cũ: mỗi ô là số km, mũi tên chỉ hướng và ghi chú đường. Ảnh: Jorjum, Wikimedia Commons (phạm vi công cộng)

Xăng thì luật FIM 2026 không giới hạn tổng dung tích bình cho RallyGP và Rally2, mà cũng không giới hạn cân nặng. Chiếc KTM 450 Rally Replica 2026 chia ba bình, tổng chừng 34,5–35 lít theo KTM. Để AE dễ hình dung, 35 lít xăng nặng cỡ 25–26 ký. Đầy bình với cạn bình là xe chênh nhau cỡ đó, nên phuộc của xe rally phải canh cho chạy được cả hai trạng thái, chứ không phải chỉ đẹp lúc vừa đổ xăng xong.

Bánh xe thì dân rally hay xài ruột mút, món mút đặc lót giữa vành và lốp thay cho ruột hơi, không xì được nên khỏi tốn thời gian vá giữa sa mạc. Luật cũng siết luôn chuyện giữ xe: như mùa 2021, cả giải 12 chặng chỉ được xài tối đa 6 lốp sau và chỉ được thay piston một lần. Chạy nhanh thôi chưa đủ, phải biết giữ đồ.

Đồ an toàn thì nhiều hơn AE tưởng. Ban tổ chức gắn lên xe một bộ định vị kiểu Iritrack có nút đỏ báo tai nạn, một bộ GPS kiểm tốc độ, giải nào chạy chung với ô tô thì thêm còi Sentinel báo xe sau sắp vượt. Với rally sa mạc, tay đua phải mang túi nước loại Camelbak tối thiểu 3 lít, khẩu phần sinh tồn với tấm chăn nhôm. Áo túi khí bắt buộc từ Dakar 2021, từ 2024 phải là loại hai lần kích nổ, và ở Dakar mỗi người phải trình sáu bộ bình khí dự phòng. Tốc độ tối đa của RallyGP và Rally2 giới hạn 160 km/h, kiểm bằng GPS.

Đặt cạnh nhau là thấy liền. Xe rally thật là máy một xy-lanh gọn nhẹ, bình xăng chia nhiều ngăn dồn thấp, tháp điều hướng gắn khung, phuộc hành trình dài và một đống luật bắt nó phải bền. Còn ADV dán tem Rally thường là có thêm kính cao, phuộc dài hơn, bánh căm, ốp gầm, có khi thêm tháp đèn kiểu rally. Mấy món đó xài được thiệt, chỉ là để đi chơi đường dài đường đất, chứ không phải để đua.

Ở xưởng mình cũng mê cái buồng lái rally, nên mới làm bộ tháp Rally T1 cho Yamaha WR155R: khung chừng 2 kg chưa gồm đèn, bắt ốc chứ không hàn vô khung, có sẵn giá roadbook. Muốn build nguyên một chiếc đi xa thì AE đọc thêm bài Build xe rally: đi xa thì phải tính xa.

Dakar và những giải đua đã làm nên cái tên Rally

Dakar chạy ở châu Phi từ 1979 tới 2007. Giải 2008 bị hủy ngay trước giờ xuất phát vì lo ngại an ninh ở Mauritania, rồi từ 2009 tới 2019 dời qua Nam Mỹ, từ 2020 tới 2026 chạy ở Ả Rập Xê Út.

Năm 2027 là một năm đặc biệt. Dakar lần thứ 49 chạy từ 9 tới 23/1/2027, xuất phát ở Bồ Đào Nha rồi gần như toàn bộ nằm trên đất Ma-rốc, tổng 7.824 km, trong đó 4.341 km tính giờ. Lần đầu tiên kể từ 2007 Dakar quay lại châu Phi, mình đã viết kỹ lộ trình trong bài Dakar 2027 chốt lộ trình Ma-rốc. Còn năm 2028 thì giải quay lại Ả Rập cho lần thứ 50.

Từ 2022, Dakar là chặng mở màn của giải vô địch thế giới Rally-Raid W2RC. Mùa 2027 có năm chặng: Dakar, Abu Dhabi Desert Challenge (21–26/3), South African Safari Rally (14–19/6), bp Ultimate Rally-Raid Portugal (21–26/9), rồi khép lại bằng Rallye du Maroc (24–29/10), giải lâu đời ở Ma-rốc nay đã tới lần thứ 28. Ai thích chất châu Phi cũ thì có Africa Eco Race, do Jean-Louis Schlesser và René Metge lập năm 2008, chạy lần đầu năm 2009, đi theo đúng dấu chân Thierry Sabine về hồ Lac Rose. Bản 2027 xuất phát ở Tangier ngày 24/1 và về Lac Rose ngày 6/2. Còn muốn gọn hơn thì có các giải Baja chạy hai, ba ngày, như chặng Castelo Branco ở Bồ Đào Nha khép lại FIM Bajas World Cup 2026 giữa tháng 11 này.

Cyril Despres chạy xe KTM ở chặng đầu Dakar 2013 tại Peru, khán giả hai bên đường
Cyril Despres trên chiếc KTM ở chặng 1 Dakar 2013, năm ảnh giành chiếc cúp thứ năm. Ảnh: Rainbowasi, Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)

Nói tới Dakar thì phải nhắc mấy cái tên. Cyril Neveu thắng năm lần (1979, 1980, 1982, 1986, 1987). Stéphane Peterhansel thắng sáu lần xe máy với Yamaha, rồi qua ô tô thắng thêm tám lần nữa, tổng cộng 14 cúp, nên người ta gọi ổng là “Mr Dakar”. Cyril Despres với Marc Coma mỗi người năm lần, kéo chuỗi thắng của KTM dài từ 2001 tới 2019. Toby Price là người Úc đầu tiên vô địch (2016, rồi 2019), Sam Sunderland là người Anh đầu tiên (2017), và năm 2022 ảnh mang về chiếc cúp đầu tiên cho GasGas.

Năm 2020, Ricky Brabec chấm dứt 31 năm chờ đợi của Honda, rồi thắng thêm lần nữa năm 2024. Kevin Benavides thắng 2021 với Honda và 2023 với KTM, lần sau hơn Toby Price có 43 giây. Daniel Sanders thắng 2025, đem về chiếc cúp thứ 20 cho KTM. Tới Dakar 2026 thì tới lượt Luciano Benavides, anh em ruột với Kevin, thắng Brabec đúng 2 giây sau hơn 49 tiếng đua, còn sát hơn cả cái kỷ lục 43 giây. Và năm 2024, Ross Branch về nhì trên chiếc Hero, lần đầu một hãng xe Ấn Độ đứng trên bục Dakar. Đọc tới đây là hiểu, ở Dakar không có ai thắng dễ, hơn thua nhau có khi chỉ bằng một cái liếc roadbook.

Từ xe đua nhà máy, chữ Rally dần đi xuống xe đường phố

Nhìn lại thì xe rally luôn kéo theo một dòng xe phố. Yamaha thắng Dakar đầu tiên bằng XT500, tới 1983 ra chiếc XT600Z Ténéré, đặt tên theo chính sa mạc Ténéré, một trong những đoạn khó nhất của Paris–Dakar. Cái tên Ténéré sống tới tận chiếc Ténéré 700 bây giờ.

Honda thì cho HRC làm chiếc NXR750 máy V-twin, thắng bốn năm liền 1986–1989, mà cái đề bài HRC ghi ra hồi đó đã là nhẹ, gọn, bền, dễ bảo dưỡng. Năm 1988, Honda đem kỹ thuật của NXR750 xuống chiếc Africa Twin XRV650, có đèn đôi, yếm lớn, bình xăng 24 lít. Dòng Africa Twin bây giờ vẫn còn dính máu rally, bản Enduro Sports 2027 lấy phuộc từ xe đua CRF450 Rally như mình viết trong bài Africa Twin 2027.

Chiếc Honda NXR750 vô địch Paris–Dakar 1989 trưng bày tại Honda Collection Hall
Honda NXR750 vô địch Paris–Dakar 1989, trưng bày ở Honda Collection Hall. Ảnh: Rainmaker47, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

Rồi tới thời xe lớn hai máy chạy hết ga trên sa mạc, mỗi lần té là mỗi lần đánh cược với sinh mạng, nên ban tổ chức siết dần: từ 2005 cấm xe hai xy-lanh trên 450cc, năm 2011 nhóm tinh nhuệ phải xài 450cc, và từ 2012 toàn bộ xe máy đều 450cc. Chiếc KTM 450 Rally thắng Dakar ngay năm đầu luật mới, 2011. Hành trình từ xe lớn về 450cc, mình đã kể kỹ trong bài Tại sao lại là 450cc mà không phải 650–700 hay 800cc?.

Từ đó, xe đua nhà máy ở Dakar đều là 450cc một xy-lanh: KTM 450 Rally, Honda CRF450 Rally, Hero 450 Rally, Sherco 450 Rallye, GasGas từng thắng 2022. Mà cái nền máy 450 đó cũng tràn ra xe phố. Kove đi Dakar lần đầu năm 2023 với ba chiếc 450 Rally và cả ba đều về đích, rồi bán bản đường phố nặng 141 kg khô với tổng bình xăng 31–32 lít. Ducati Desmo450 thì có tay đua Ý tự dựng thành xe rally đi Dakar 2027, còn ZXMoto mang 450 Rally tới EICMA.

Chiếc KTM 450 Rally của Marc Coma trưng bày tại Hamburger Motorrad Tage 2015, có tháp điều hướng và bình xăng phía trước
KTM 450 Rally của Marc Coma: tháp điều hướng, bình xăng ôm hai bên đầu xe, đúng chất xe đua Dakar thời 450cc. Ảnh: Frank Schwichtenberg, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

Ở cỡ nhỏ thì có Honda CRF300 Rally, Honda ghi rõ kính, yếm và ốp hông lấy từ chi tiết của CRF450 Rally, bình 12,8 lít, nặng 153 kg đầy xăng theo bản châu Âu. Lớn hơn thì có KTM 690 Rally 2027 vừa về đại lý châu Âu từ tháng 10/2026, dựng trên nền 690 Enduro R, có tháp rally ôm kính và hai bình xăng phía trước nâng tổng lên khoảng 20 lít. KTM gọi nó là người kế thừa tinh thần chiếc 640 Adventure.

Hai người lái KTM 690 Rally 2027 dừng xe trên đường rừng, tháp rally và đèn pha bật sáng
KTM 690 Rally 2027 với tháp rally ôm kính chắn gió. Ảnh: KTM

Chữ Rally bây giờ, chỗ nào là thật, chỗ nào chỉ là dáng?

Phần này là góc nhìn của sốp chứ không phải luật. Dàn xe mang chữ Rally mấy năm nay, mình chia làm hai nhóm.

Nhóm thứ nhất là xe có rút ruột từ đường đua thật. Kove 450 Rally đã chạy Dakar nhiều mùa. KTM 690 Rally lấy công thức tháp rally và bình xăng phía trước từ chính dòng xe đua của hãng. Rieju thì rút Rally 307 từ dây chuyền xe đi Dakar 2027. Ngay cả CRF300 Rally cũng có chi tiết lấy thẳng từ CRF450 Rally. Đây là những chiếc mà mua về, AE cầm được một phần tinh thần rally trong tay.

Nhóm thứ hai là ADV cỡ trung, cỡ lớn khoác thêm chữ Rally, như Ducati DesertX Rally máy V2 890cc hay Morbidelli T802XR Rally máy hai xy-lanh 799cc. Xe ngon thiệt, phuộc dài, gầm cao, đi đường đất đã tay. Có điều theo luật FIM bây giờ, hai hạng xe máy chính của Dakar chỉ nhận máy một xy-lanh tới 450cc, nên chữ Rally ở đây nói về chất đi xa, đi đất, chứ không phải tấm vé ra sa mạc. Nói vậy không phải chê, chỉ là AE mua đúng thứ mình cần thì khỏi kỳ vọng sai.

Muốn chấm nhanh một chiếc mang chữ Rally thì nhìn ba chỗ: cân nặng đầy xăng, tổng dung tích bình, và phuộc chỉnh được tới đâu. Cái tem thì để sau cùng.

Vậy AE mình có thật sự cần một chiếc rally không?

Nói thiệt, đa số là không. Đường mình không có chặng 500 km tính giờ giữa sa mạc, quốc lộ thì cây xăng không thiếu. Một chiếc xe đua rally thứ thiệt còn khó nuôi, bảo dưỡng theo giờ máy, mà cái yên cao ngất là chuyện lớn với dáng người mình.

Nhưng cái tinh thần rally thì AE nên mang theo. Đi những cung trail băng rừng ở Tây Bắc hay Tây Nguyên, khoảng cách giữa hai cây xăng có khi dài hơn mình tính, nên tầm xăng phải tính theo đường đất chứ đừng tính theo đường nhựa. Túi nước, đồ vá lốp, báo lộ trình cho người ở nhà, đi theo nhóm, mấy cái đó y chang luật sinh tồn của dân rally, chỉ là quy mô nhỏ hơn. Và cái nhẹ vẫn là quan trọng nhất. Xe nhẹ thì té một mình dựng nổi, lọt rãnh kéo ra nổi, cả ngày chạy về vẫn còn sức ngồi nói chuyện. Như chuyến Tây Côn Lĩnh của anh khách chạy Kove 450 Rally mình từng kể, gặp dốc sình trơn như mỡ thì cả đoàn phải xúm lại tời từng chiếc, lúc đó mới thấy từng ký trên xe nặng cỡ nào.

Cho nên chọn xe thì cứ hỏi ngược lại mình: cung đường hay chạy là gì, chở bao nhiêu đồ, một ngày đi bao xa. Từ đó mới chọn giữa một chiếc dual sport nhẹ, một chiếc 450 kiểu rally, hay một chiếc ADV lớn. Loạt xe 450 phong cách rally mới ra, mình đã gom trong bài EICMA 2026: loạt xe 450 phong cách rally cho AE so.

Kết lại: rally nằm ở tinh thần chứ không nằm ở cái tem

Gần 50 năm trước, Thierry Sabine lạc giữa sa mạc rồi về vẽ ra một cuộc đua cho người dám đi. Từ chiếc XT500 của Neveu tới chiếc 450 Rally bây giờ, cái không đổi chưa bao giờ là con tem, mà là xe phải đủ nhẹ để người còn sức điều khiển, máy phải bền để về tới đích, và người phải tự tìm được đường, tự lo được cho mình.

Nên thời mà gần như xe ADV mới nào cũng muốn gắn chữ Rally, AE cứ bình tĩnh mà nhìn. Chiếc nào có rút ruột từ đường đua thì quý, chiếc nào chỉ mượn cái dáng cũng không sao, miễn là nó hợp cung đường của mình. Còn nhẹ, còn bền, còn tự lo được cho mình thì mới đi khám phá được, chứ xe nặng nề quá thì toàn phá chứ khám cái nỗi giề, vậy cho nó vuông hie hie.

Xem thêm video về huyền thoại Dakar Marc Coma

Kênh chính thức của Dakar có loạt phim ngắn về các huyền thoại, đây là tập 1 về Marc Coma, người thắng Dakar năm lần trên xe máy:

“Dakar Legends – Marc Coma – Part 1”, video: Dakar / A.S.O. (Dailymotion)

AE đang tính build một chiếc đi xa theo kiểu rally, từ tháp điều hướng, bình xăng phụ tới setup phuộc cho đúng tải, hay chỉ đang phân vân nên chọn xe nào cho cung đường của mình, thì nhắn Page hoặc gọi 05678.39779, ghé xưởng ở 1102 đường 103 TML, Cát Lái, Thủ Đức ngồi nói chuyện nha.

Nguồn: dakar.com (lịch sử giải, Original by Motul, lộ trình Dakar 2027, bảng xếp hạng Dakar 2026, áo túi khí); A.S.O., Hướng dẫn lịch sử Dakar 2021 và Quy định riêng Dakar 2026 (FIM); FIM Rally-Raid Technical Rules 2026; Honda.Racing (thay đổi luật Dakar 2021–2023, Honda’s Dakar Challenge Vol.1); Enduro21 (biện pháp an toàn 2021); Braapmag (luật an toàn rally-raid, theo FIM W2RC Sporting Regulations 2025); W2RC (lịch 2027, 3/11/2026); Africa Eco Race (lịch sử, mùa 2027); FIM (Bajas World Cup 2026); Wikipedia (Dakar Rally, kỷ lục Dakar); Reuters (Peterhansel 14 lần vô địch); Motorsport.com; Autosport; Michelin (Bib Mousse); Yamaha Motor (XT600 Ténéré 1983); Honda Global (Africa Twin 1988); Honda Motor Europe (CRF300 Rally 2025); KTM Press (690 Rally 2027, 450 Rally Replica 2026); KOVE (Rally Racing); MotorcycleDaily, Caradisiac, Hino Motors (luật 450cc). Ảnh: Wikimedia Commons (Rainmaker47, Yelles C.M.A., Jorjum, Rainbowasi, Frank Schwichtenberg), KTM.

Viết một bình luận